نوروتراپی
بهرهگیری از روشهای نوین تعدیل فعالیت مغز در کنار درمان تخصصی
نوروتراپی به مجموعهای از روشهای غیرتهاجمی گفته میشود که با هدف تعدیل و تنظیم فعالیت سیستم عصبی و عملکرد مغز مورد استفاده قرار میگیرند. این روشها میتوانند در کنار رواندرمانی، ارزیابیهای تخصصی و در صورت نیاز درمان دارویی، بهعنوان بخشی از برنامه درمانی فرد مورد استفاده قرار گیرند.
در مرکز روانشناسی، انتخاب روش نوروتراپی بر اساس شرح حال، ارزیابی بالینی، علائم، تشخیص و شرایط اختصاصی هر فرد انجام میشود و یک روش واحد برای همه مراجعان مناسب نیست.
چه روشهایی در نوروتراپی استفاده میشوند؟
۱. تحریک الکتریکی فراجمجمهای (tDCS / tES)
در تحریک الکتریکی فراجمجمهای، الکترودهایی روی بخشهای مشخصی از پوست سر قرار میگیرند و جریان الکتریکی بسیار ضعیف و کنترلشدهای به نواحی هدف اعمال میشود.
هدف این روش، تغییر و تنظیم میزان تحریکپذیری شبکههای عصبی است؛ به عبارت سادهتر، بسته به نوع پروتکل و ناحیه مورد هدف، میتوان فعالیت برخی مدارهای مغزی را تعدیل کرد.
tDCS یک روش غیرتهاجمی است و معمولاً بدون نیاز به بیهوشی انجام میشود. با این حال، «غیرتهاجمی بودن» به معنی مناسب بودن آن برای همه افراد نیست و پیش از شروع درمان باید موارد منع مصرف، شرایط پزشکی و داروهای مصرفی فرد بررسی شود.
۲. تحریک مغناطیسی مغز (rTMS)
rTMS یا تحریک مغناطیسی تکرارشونده مغز روشی غیرتهاجمی برای تحریک نواحی مشخصی از مغز است. در این روش، یک کویل مغناطیسی در نزدیکی پوست سر قرار میگیرد و پالسهای مغناطیسی کنترلشده ایجاد میکند. این پالسها میتوانند فعالیت نورونهای ناحیه هدف و شبکههای مرتبط با آن را تعدیل کنند.
rTMS بهطور ویژه در درمان برخی موارد اختلال افسردگی اساسی مورد استفاده قرار گرفته و برای آن شواهد و کاربردهای بالینی مشخصی وجود دارد. با توجه به پروتکل و تشخیص، کاربردهای دیگری نیز در پژوهش و درمان بالینی بررسی شدهاند.
جلسات rTMS معمولاً بدون بیهوشی انجام میشوند و فرد پس از جلسه میتواند فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرد. با وجود غیرتهاجمی بودن، این روش نیز نیازمند ارزیابی تخصصی و رعایت ملاحظات ایمنی است؛ برای مثال وجود برخی ایمپلنتها یا وسایل فلزی و الکترونیکی در بدن میتواند مانع استفاده از rTMS شود.
۳. نوروفیدبک
نوروفیدبک (Neurofeedback) یکی از روشهای آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز و در واقع یکی از شاخههای گستردهتر بیوفیدبک است.
در این روش، فعالیت الکتریکی مغز با استفاده از EEG ثبت میشود. حسگرهای مخصوص روی پوست سر قرار میگیرند و اطلاعات مربوط به فعالیت مغزی بهصورت لحظهای به سیستم منتقل میشود. سپس فرد با انجام تمرینهای مشخص، بازخوردی درباره فعالیت مغزی خود دریافت میکند و بهتدریج مهارت خودتنظیمی را تمرین میکند.
در برخی پروتکلها، فعالیت باندهای مختلف امواج مغزی مانند دلتا، تتا، آلفا، بتا و گاما مورد بررسی قرار میگیرد؛ اما هدف نوروفیدبک صرفاً «زیاد کردن یا کم کردن یک موج مغزی» نیست. پروتکل مناسب باید بر اساس هدف درمانی، ارزیابی فرد و شواهد مربوط به آن کاربرد انتخاب شود.
شواهد علمی درباره نوروفیدبک در اختلالات مختلف یکسان نیست. برای مثال، مطالعات متعددی درباره استفاده از نوروفیدبک در ADHD انجام شدهاند، اما نتایج پژوهشها کاملاً یکدست نیست و برخی مرورهای نظاممند جدید، اثر بالینی قابلتوجهی را در مقایسه با کنترلهای مناسب تأیید نکردهاند. بنابراین بهتر است نوروفیدبک بهعنوان یک مداخله مکمل و فردمحور و نه درمان قطعی همه اختلالات معرفی شود.
۴. بیوفیدبک
بیوفیدبک (Biofeedback) به روشهایی گفته میشود که در آنها برخی شاخصهای فیزیولوژیک بدن اندازهگیری و به فرد بازخورد داده میشوند تا بتواند بهتدریج مهارت بیشتری در تنظیم آنها پیدا کند.
بسته به نوع درمان، میتوان شاخصهایی مانند تنفس، ضربان قلب، فعالیت عضلانی یا سایر پاسخهای فیزیولوژیک را بررسی کرد. هدف، افزایش آگاهی فرد از ارتباط میان وضعیت ذهنی، هیجانی و پاسخهای بدنی و آموزش مهارتهای خودتنظیمی است.
نوروفیدبک را میتوان نوعی بیوفیدبک مبتنی بر فعالیت مغزی دانست.
نوروتراپی برای چه افرادی میتواند مورد استفاده قرار گیرد؟
بسته به روش مورد استفاده، پروتکل درمانی و تشخیص فرد، نوروتراپی ممکن است در برنامه درمانی برخی مشکلات روانشناختی و عصبی مورد استفاده قرار گیرد؛ از جمله:
افسردگی و برخی اختلالات خلقی
اضطراب و مشکلات مرتبط با تنظیم هیجان
برخی مشکلات خواب
اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD)
برخی مشکلات شناختی و توجهی
برخی شرایطی که نیاز به تعدیل فعالیت شبکههای عصبی دارند
البته مناسب بودن نوروتراپی برای یک اختلال به معنی اثربخشی یکسان برای تمام افراد مبتلا به آن اختلال نیست. انتخاب روش باید بر اساس ارزیابی تخصصی، تشخیص و شواهد مربوط به همان کاربرد انجام شود.
نوروتراپی چگونه در مرکز ما انجام میشود؟
رویکرد ما این است که نوروتراپی بهعنوان یک ابزار تخصصی در کنار درمان جامع استفاده شود، نه اینکه جایگزین ارزیابی و درمان روانشناختی شود.
فرآیند درمان میتواند شامل مراحل زیر باشد:
۱. ارزیابی اولیه
در ابتدا وضعیت فرد، علائم، سابقه درمان، شرایط پزشکی و هدف مراجعه بررسی میشود.
۲. تعیین اهداف درمانی
مشخص میشود که هدف از مداخله چیست؛ برای مثال بهبود تنظیم هیجان، کاهش برخی علائم، تقویت توجه یا کمک به بهبود الگوی خواب.
۳. انتخاب روش مناسب
بر اساس شرایط فرد، ممکن است یکی از روشهای نوروفیدبک، بیوفیدبک، tDCS یا rTMS یا ترکیبی از آنها در کنار درمانهای تخصصی پیشنهاد شود.
۴. اجرای جلسات و پایش روند درمان
در طول جلسات، پاسخ فرد و روند تغییر علائم بررسی میشود و در صورت نیاز پروتکل درمانی توسط متخصص تنظیم میشود.
۵. ارزیابی مجدد
هدف از ارزیابیهای دورهای این است که مشخص شود آیا مداخله انتخابشده به هدف درمانی مورد نظر کمک کرده است یا خیر.
آیا نوروتراپی بیخطر است؟
روشهای نوروتراپی عموماً غیرتهاجمی هستند، اما این موضوع به معنی «بدون عارضه بودن» یا «مناسب بودن برای همه افراد» نیست.
برای مثال، در rTMS ممکن است عوارضی مانند ناراحتی یا درد موضعی و سردرد ایجاد شود و این روش دارای موارد منع مصرف و احتیاطهای مشخصی است. به همین دلیل، پیش از شروع درمان باید غربالگری و ارزیابی مناسب انجام شود.
همچنین در مورد افرادی که باردار هستند، نباید صرفاً بر اساس غیرتهاجمی بودن روش نتیجه گرفت که استفاده از هر نوع نوروتراپی کاملاً ایمن است. تصمیمگیری در این شرایط باید با توجه به نوع روش، شرایط فرد و شواهد موجود و با در نظر گرفتن نظر پزشک و متخصص مربوطه انجام شود.
نوروتراپی و درمان دارویی
نوروتراپی الزاماً جایگزین دارو نیست. در بسیاری از موارد، هدف از استفاده از این روشها میتواند تکمیل برنامه درمانی باشد.
اینکه فرد به نوروتراپی، دارو، رواندرمانی یا ترکیبی از این روشها نیاز دارد، باید بر اساس تشخیص و ارزیابی تخصصی مشخص شود. همچنین قطع یا تغییر دارو بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
تفاوت نوروتراپی با ECT چیست؟
یکی از نکات مهم، تفاوت نوروتراپیهایی مانند rTMS و tDCS با ECT یا درمان با تشنج الکتریکی است.
ECT یک روش درمانی پزشکی متفاوت است که معمولاً در بیمارستان و با بیهوشی عمومی و پایش پزشکی انجام میشود. در این روش، تحریک الکتریکی کنترلشده برای ایجاد یک تشنج درمانی به کار میرود.
ECT با rTMS یا tDCS یکسان نیست و نباید این روشها با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
ECT ممکن است در برخی شرایط شدید، از جمله بعضی موارد افسردگی شدید و مقاوم به درمان، تحت نظر تیم پزشکی مورد استفاده قرار گیرد. یکی از عوارض شناختهشده ECT اختلالات حافظه است؛ این اختلال میتواند شامل مشکل در یادگیری اطلاعات جدید یا از دست دادن بخشی از خاطرات شخصی باشد و شدت و مدت آن در افراد مختلف متفاوت است. بنابراین نمیتوان بهصورت کلی گفت که حافظه فرد «حتماً تا شش ماه برنمیگردد».
یک نکته مهم درباره انتخاب روش درمان
نوروتراپی یک عنوان کلی برای چندین روش متفاوت است و هیچ پروتکلی برای همه افراد و همه اختلالات مناسب نیست.
هدف ما در مرکز، انتخاب روش بر اساس نیاز واقعی هر مراجعهکننده و استفاده از نوروتراپی در چارچوب یک برنامه درمانی تخصصی است. در مواردی که شواهد علمی یک روش برای یک مشکل محدود یا هنوز در حال بررسی باشد، این موضوع نیز باید در تصمیمگیری درمانی در نظر گرفته شود.
نوروتراپی زمانی بیشترین ارزش را دارد که بهعنوان بخشی از یک برنامه درمانی هدفمند، تحت نظر متخصص و همراه با ارزیابی مستمر مورد استفاده قرار گیرد.